بررسی مقایسه‌ای مفهوم سعادت در نسبت اخلاق و دین از منظر ابوالحسن عامری و علامه طباطبایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مدرسی مبانی نظری دانشگاه تهران

2 استادیار دانشکده اندیشه و معارف اسلامی دانشگاه تهران

چکیده
مفهوم «سعادت» به‌عنوان غایت نهایی حیات انسانی، جایگاه مهمی در فلسفه اسلامی دارد و در پیوندی عمیق با اخلاق و دین معنا پیدا می‌کند. در این میان، علامه طباطبایی و ابوالحسن عامری، دو متفکر برجسته اسلامی، هر یک از منظر خاص خود به تبیین این مفهوم پرداخته‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد تطبیقی و روش تحلیلی ـ توصیفی، به بررسی و مقایسه دیدگاه این دو فیلسوف درباره نسبت سعادت با اخلاق و دین پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که علامه طباطبایی، سعادت حقیقی را در رسیدن به مراتب توحید، معرفت شهودی به خداوند و تهذیب نفس می‌بیند و اخلاق و دین را نه صرفاً ابزار، بلکه ارکان اصلی این مسیر معرفی می‌کند. در مقابل، ابوالحسن عامری، با تأکید بر عقل عملی و نظم اجتماعی، اخلاق و دین را چارچوب‌هایی ضروری برای تحقق عدالت اجتماعی و حیات فاضله می‌داند و معتقد است که بدون التزام به قانون دینی و فضائل اخلاقی، سعادت فردی و جمعی امکان‌پذیر نخواهد بود. بررسی تطبیقی این دو رویکرد نشان می‌دهد که هر دو متفکر، سعادت را بدون اخلاق و دین غیرقابل تحقق می‌دانند، اما در روش و مبانی، تفاوت‌های اساسی دارند. این پژوهش، با روشن ساختن این تفاوت‌ها و اشتراکات، زمینه‌ای برای بازخوانی مفهوم سعادت اسلامی و طراحی الگوهای تربیتی و اخلاقی متناسب با نیازهای معاصر فراهم می‌کند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم (1389). ترجمۀ: حسین انصاریان، چاپ دوم، قم: دانش.
ابن‌منظور، جمال‌الدین محمد (1414). لسان العرب، جلد هفتم، بیروت: دار صادر.
ابن‌سینا، بوعلی (1404). الهیات شفا، تصحیح: حسن حسن‌زاده آملی، قم: مرعشی نجفی.
ابوالحسین احمدبن فارس (1422). معجم مقاییس اللغه، جلد سوم، بیروت: دار إحیا التراث العربی.
اکبری بیرق، حسن (1384). «دیانت و سیاست در اندیشه ابوالحسن عامری»، دانشکده علوم انسانی، شماره 11، 26-7.
پور محمود، محمد (1385). «سعادت در سیرت انسانی (بررسی آرای ابوالحسن عامری درباره نظریه سعادت)»، خردنامه همشهری، شماره 2، 27-26.
تدین، مهدی (1374). «ابوالحسن عامری، حکیم و عارف قرن چهارم هجری»، معارف، دوره دوازدهم، شماره اول و دوم، 92-71.
دهقانی فیروزآبادی، وحید، و بنیانی، محمد (1393). «بررسی تطبیقی سعادت از دیدگاه فارابی و علامه طباطبایی»، مجله اخلاق، سال چهارم، شماره شانزدهم، 102-68.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1404). مفردات فی غریب القرآن، چاپ دوم، بیروت: دار المعرفه.
سجادی‌زاده، علی (1377). «سعادت و شقاوت از دیدگاه قرآن و حدیث»، مجله علوم و معارف قرآن، شماره ششم و هفتم، 173-143.
طباطبایی، محمد حسین (1353). قرآن در اسلام، طبع قدیم، چاپ سوم، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، محمد حسین (1360). رساله الولایه، قم: مؤسسه اهل بیت.
طباطبایی، محمد حسین (1371). المیزان، چاپ دوم، قم: اسماعیلیان.
طباطبایی، محمد حسین (1374). ترجمه و تفسیر المیزان، چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمد حسین (1387الف). نهایۀ الحکمه، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طباطبایی، محمد حسین (1387ب). تعالیم اسلام، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، محمد حسین (1388الف). رسائل توحیدی (توحید ذاتی)، ترجمه و تحقیق: علی شیروانی، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، محمد حسین. (1388ب). بررسی‌های اسلامی، به کوشش: سید هادی خسروشاهی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
عامری، ابوالحسن. (1336). السعادۀ و الإسعاد فی سیرۀ الانسانیۀ، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
عامری، ابوالحسن (1375). رسائل ابوالحسن عامری، مقدمه و تصحیح: سبحان خلیفات، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
عامری، ابوالحسن (1387). الاعلام بمناقب الاسلام، ترجمۀ فارسی همراه با متن عربی: احمد شریعتی و حسین منوچهری، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
عطار کاشانی، مهدی (1401). «نظام اندیشه حقوقی ابوالحسن عامری نیشابوری»، فلسفه حقوق، شماره دوم، 150-133.
فارابی، ابونصر (1415). التنبیه علی سبیل السعاده، مقدمه و تحقیق و تعلیق: جعفر آل‌یاسین، بیروت: دار المناهل.
فرخ‌اندوز، محمدرضا (1390). به سوی سعادت: ره‌توشه‌ی سفر، مشهد: ضریح آفتاب.
فریدونی، علی (1382). اندیشه سیاسی ابوالحسن عامری، چاپ اول، قم: بوستان کتاب.
قرشی، سید علی اکبر (1412). قاموس قرآن، جلد سوم، چاپ ششم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
گیج، رندی (1389). مجموعه کتاب‌های سعادت، ترجمۀ: نیما عربشاهی و شکوه آرونی، چاپ دوم، لار: نیما.
لطیفی گنبدی، ناصر (1378). کتاب رمز سعادت یا معارفی از اسلام، چاپ دوم، قم: صحفی.
ملاصدرا (1363). مفاتیح الغیب، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
ملاصدرا (1981). الحکمۀ المتعالیه فی الاسفار الاربعه، چاپ سوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.