بازخوانی مفهوم «برزخ» در الهیات کاتولیک و نقش آن در اقتصاد قرون وسطی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، واحد اصفهان(خوراسگان)،دانشگاه ازاد اسلامی ،اصفهان، ایران.

چکیده
مفهوم «برزخ» در الهیات کاتولیک، برخلاف تصور رایج که آن را صرفاً آموزه‌ای اخروی و متافیزیکی می‌پندارد، در بستر تاریخی خود واجد کارکردهایی اجتماعی، سیاسی و به‌ویژه اقتصادی بوده است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی در پی آن است تا با بازخوانی این آموزه، نشان دهد چگونه برزخ نه‌تنها در چارچوب نظام نجات‌شناسی کلیسا، بلکه در تنظیم رفتارهای اقتصادی مؤمنان و ساختارهای نهادی جامعه قرون وسطی نقش فعالی ایفا کرده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که مفهوم برزخ در الهیات کاتولیک چگونه در شکل‌گیری و تحول نهادها و مناسبات اقتصادی قرون وسطی تأثیرگذار بوده است؟ در پاسخ به این پرسش، مقاله به بررسی چند محور فرعی نیز می‌پردازد: نخست، تحلیل تأثیر آموزة برزخ بر رفتارهای اقتصادی فردی مؤمنان، همچون خرید آمرزش‌نامه، وقف اموال، پرداخت نذورات و صدقات به منظور کاهش رنج برزخی. دوم، واکاوی نقش کلیسا در نهادینه‌سازی این آموزه و بهره‌گیری از آن برای مشروع‌سازی قدرت اقتصادی و معنوی خویش از طریق نهادهایی چون صلح‌نامه‌ها، انجمن ‌های دعای جمعی و بازار آمرزش‌نامه‌ها. سوم، واکاوی این دیدگاه که برزخ تنها ابزاری برای تحکیم ساختار قدرت کلیسا بوده است، با توجه به تجربه‌های دینی مردم و ابعاد معنوی-روان‌شناختی این باور. این پژوهش با تکیه بر منابع تاریخی، الهیاتی و اقتصادی، کوشید نشان دهد آموزه‌هایی چون برزخ می‌تواند به‌گونه‌ای مضاعف در زندگی مؤمنان عمل کند: از یک‌سو به‌عنوان منبعی برای امید به رهایی و تطهیر اخروی و از سوی دیگر به‌مثابة ابزاری نهادی برای مدیریت ترس، هدایت رفتار اقتصادی و تقویت اقتدار کلیسا. تحلیل انتقادی این پیوند، افق‌هایی تازه در مطالعات میان‌رشته‌ای دین، جامعه و اقتصاد می‌گشاید و امکان تأملی مجدد بر نسبت مفاهیم الهیاتی و ساختارهای مادی را فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها


جو ویور، مری (1381). درآمدی به مسیحیت، ترجمۀ: حسن قنبری، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
دورانت، ویل (1391). تاریخ تمدن، ترجمۀ: فریدون بدره‌ای و دیگران، جلد ششم، چاپ چهاردهم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ریاحی سامانی، نادر(1378). وقف و سیر تحولات قانونگذاری در موقوفات، شیراز: نوید شیراز.
کتابهایی از عهد عتیق (کتابهای قانونی ثانی) (1393). ترجمۀ: پیروز سیار، تهران: انتشارات نی.
لوئیس، برنارد (1400). ایمان و قدرت، ترجمۀ: جعفر محسنی دره‌بیدی، تهران: انتشارات آشیان.
نوذری، عزت‌اله (1380). مسیحیت از آغاز تا عصر روشنگری، مشهد: مرندیز.
 
Aquinas, T. (1981). Summa Theologica, trans. by: Fathers of the English Dominican Province, Westminster, Md.: Christian Classics.
Augustine (1998). City of God, trans. by: Henry Bettenson, London: Penguin Classics.
Bastian, R. J. (2000). New Catholic Encyclopedia, V. 11, Second edition, Washington D.C.: Gale.
Bloch, M. (1961). Feudal Society, Vol. 1, Chicago: University of Chicago Press.
Camille, M. (1992). Image on the Edge: The Margins of Medieval Art, London: Reakton Books.
Catholic Church (Author) (1994). Catechism of the Catholic Church Paperback.
Denzinger, H. (2002). The Sources of Catholic Dogma, Fitzwilliam, NH, USA Loreto Publications.
Duby, G. (1974). The Early Growth of the European Economy: Warriors and Peasants from the Seventh to the Twelfth Century, Ithaca, New York: Cornell University Press.
Gregory the Great (1959). Dialogues, trans. by: O. J. Zimmerman, Fathers of the Church, Washington D.C.: The Catolic University of America Press.
Hanna, Edward J. (1912). The Catholic Encyclopedia, Vol. 12, Second Edition, New York: The Encyclopedia Press.
Kamerick, K. (2002). Popular Piety and Art in the Late Middle Ages: Image Worship and Idolatry in England, 1350–1500, London: Palgrave MacMillan.
Le Goff, J. (1984). The Birth of Purgatory, Chicago: University of Chicago Press.
Leclercq, J. (1982). The Love of Learning and the Desire for God: A Study of Monastic Culture, New York: Fordham University Press.
Lopez, R. S. (1976). The Commercial Revolution of the Middle Ages, 950–1350, Cambridge: Cambridge University Press.
McBrien, R. P. (2008). Catholicism: New Edition, New York: Harper One.
McGrath, A. E. (2007). Christian Theology: An Introduction, 4th ed., New Jersey: Wiley-Blackwell.
Newman, J. H. (1909). Essay on the Development of Christian Doctrine, London: Longmans.
Nutton, Vivian (2012). Ancient Medicine, London and New York: Routledge.
Origen (1936). “De Principiis”, in: Ante-Nicene Fathers, ed. by: A. Robertson, Vol. 4, London: T&T Clark.
Pelikan, J. (1989). The Christian Tradition: A History of the Development of Doctrine, Vol. 4, Chicago: University of Chicago Press.
Pirenne, H. (1937). Economic and Social History of Medieval Europe, Harcourt Brace, London and New York: Routledge.
Rahner, K. (1963). Theological Investigations, Vol. 1, Georgia: Helicon Press.
Smith, Virginia (2008). Clean: A History of Personal Hygiene and Purity, Oxford: Oxford University Press.
Southern, R. W. (1970). Western Society and the Church in the Middle Ages, London: Penguin Books.
Walls, J. L. (2011). Purgatory: The Logic of Total Transformation, Oxford University Press.