نقدی بر «طبیعت‌گرایی دینی» فوئرباخ در پرتو «واقعیّت امر قدسی» با تأکید بر کتاب ماهیت دین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.

چکیده
«طبیعت‌گرایی دینی» یکی از مهم‌ترین مبانی تبیین‌های سکولار دربارۀ دین در دوران مدرن است که در اندیشۀ لودویگ فوئرباخ به‌صورت برجسته‌ای تظاهر دارد. فوئرباخ در کتاب ماهیت دین با انتقال کانون تحلیل از «امر الهی» به «نسبت انسان و طبیعت»، دین را ناشی از وابستگی، نیازها و آرزوهای انسانی تفسیر می‌کند. پژوهش فراروی با روش تحلیل انتقادی و با تمرکز بر محتوای کتاب ماهیت دین، بر بنیاد این مسأله شکل می‌گیرد که «آیا تبیین طبیعت‌گرایانۀ فوئرباخ از دین، ظرفیت و توان تبیین کامل تجربۀ دینی و واقعیت امر قدسی را دارد؟ گمان می‌رود، فوئرباخ در تبیین منشأ انسانی پاره‌ای از عناصر دین، نکات قابل تأملی را ارائه می‌کند، اما از این تبیین، به سیاقی مغالطه‌ای، به نفی استقلال و واقعیت امر قدسی گذر می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند، تقلیل امر قدسی به طبیعت و نیازهای انسانی، میان دو سطح «تبیین منشأ باور دینی» و «داوری درباره صدق متعلق آن» خلط ایجاد می‌کند. ازاین‌رو، تحلیل طبیعت‌گرایانه دین به‌تنهایی نمی‌تواند واقعیت متعالیِ امر قدسی را نفی کند. افزون بر این، استمداد از برخی نقدهای معرفت‌شناختی و دیدگاه‌های پدیدارشناختی دین در اینجا نشان می‌دهد، تجربۀ دینی دارای ابعادی است که به‌طور کامل قابل فروکاست در چارچوب طبیعت‌گرایی نیست.

کلیدواژه‌ها