واکاوی ریشه‌های اگزیستانسیالیستی انسان‌شناسی دینی شریعتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری تخصصی علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات

10.22034/philor.2024.2020278.1466
چکیده
هدف از پژوهش حاضر بررسی و تحلیل دیدگاه‌های انسان‌شناختی شریعتی و نحوه مواجهه وی با آموزه‌های اگزیستانسیالیستی به مفهوم آزادی و مسئولیت است. شریعتی با بکارگیری نظریه انسان‌شناسی سارتر و تاکید برنقش اراده و آزادی به عنوان عامل تعیین‌کننده در رهایی انسان از چهار زندان طبیعت، جامعه، تاریخ و خویشتن، پروژه فکری خود را صورتبندی کرد. مسئله اصلی این است که نحوه مواجهه شریعتی با انگاره‌های انسانشناختی اگزیستانسیالیسم سارتر به چه شکل بوده است و مهم‌ترین دستاورد این مواجهه در اندیشه و تفکر وی چیست؟ این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی- تاریخی می‌خواهد ضمن تحلیل شاخصه‌های اصلی دیدگاه‌های انسان‌شناختی شریعتی و اشتراکات آن با انسان‌شناسی اگزیستانسیالیستی، به بررسی تمایزات اصلی و عمده آن بپردازد. یافته‌های این پژوهش نشان‌گر آن است که شریعتی با الهام از رویکرد رادیکال سارتر به مفهوم مسئولیت فردی، اجتماعی و تاریخی انسان در یک چارچوب مدرن و انسان‌گرایانه می‌پردازد اما تلاش می‌کند تا با استفاده از جوهره الهی وجود انسان در دام پوچی رایج درتحلیل‌های اگزیستانسیالیست‌ها اسیر نشود. وی سعی دارد تا ضمن بکارگیری ظرفیت‌های آموزه‌های سارتر نوعی انسان‌شناسی اگزیستانسیالیستی مدرن و خداباورانه را در برابر آموزه‌های ماتریالیستی رایج با اتکا بر مفهوم آزادی و مسئولیت ترسیم کند.

کلیدواژه‌ها


حسینی دشت‌بیاض، سیدمهرداد (1395). جبر و اختیار شریعتی و اگزیستانسیالیسم سارتر، مشهد: استاد.
رهنما، علی (1383). مسلمانی در جستجوی ناکجاآباد، ترجمۀ: کیومرث قرقلو، تهران: گام نو.
سارتر، ژان پل (1344). راه‌های آزادی، ترجمۀ: عنایت‌اله شکیباپور، تهران: فرخی.
سارتر، ژان پل (1376). اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، ترجمۀ: مصطفی رحیمی، تهران: نیلوفر.
سارتر، ژان پل(1393). مرده‌های بی‌کفن و دفن، ترجمۀ: صدیق آذر، تهران: جامی.
شریعتی، علی (۱۳۶۱الف). تاریخ تمدن1، مجموعه آثار 11، تهران: آگاه.
شریعتی، علی (1361ب). انسان بی‌خود، مجموعه آثار 25، تهران: قلم.
شریعتی، علی (1357). خودسازی‌ انقلابی‌، مجموعه‌ آثار 2، تهران‌: حسینه ارشاد‌.
شریعتی، علی (1362). انسان، مجموعه آثار 24، تهران: الهام.
شریعتی، علی (1368). تاریخ و شناخت ادیان1، مجموعه آثار ۱4، تهران: شرکت سهامی انتشار.
شریعتی، علی (1375). اسلام‌شناسی1، مجموعه آثار ۱۶، تهران: قلم.
شریعتی، علی (1380). حسین وارث آدم، مجموعه‌ آثار19، تهران: قلم.
شریعتی، علی (1385). با مخاطب‌های آشنا، مجموعه آثار 1، تهران: چاپخش.
شریعتی، علی (1388). هبوط در کویر، مجموعه آثار 13، تهران: چاپخش.
شریعتی، علی (1389). بازگشت، مجموعه آثار 4، تهران: الهام.
شریعتی، علی (1391). میعاد با ابراهیم، مجموعه آثار29،تهران: دیدار.
عبدالکریمی، بیژن (1393). شریعتی و تفکر آینده ما، تهران: نقد فرهنگ.
قانعی‌راد، محمدامین (1397). تبارشناسی عقلانیت مدرن: قرائتی پست‌مدرن از اندیشه شریعتی، تهران‌: نقد فرهنگ‌.
میری، سیدجواد (1395). شریعتی و هایدگر، تهران: نقد فرهنگ.
میری، سیدجواد (1396). آزادی و تاریخ: تأملی بر نگاه انسان‌شناسانه شریعتی، تهران: نقد فرهنگ.
نعمتی، مهرانگیز (1393). انسانی در جستجوی مفهوم انسان: بررسی مولفه‌های اگزیستانسیالیستی اندیشه‌ی دینی علی شریعتی با نظری بر اندیشه‌ کی‌یر که‌گور و سارتر، تهران: آوای اندیشه.
وارنوک، مری (1386). اخلاق و اگزیستانسیالیسم، ترجمۀ: مسعود علیا، تهران: ققنوس.
وال، ژان آندره (1372). پدیدارشناسی و فلسفه‌های هست بودن، ترجمۀ: یحیی مهدوی، تهران: خوارزمی.
یاسپرس، کارل (1392). فلسفه اگزیستانس، ترجمۀ: لیلا روستایی، تهران: پارسه.
یاسپرس، کارل (1393). مسئله تقصیر، ترجمۀ: فریده فرنودفر و امیر نصری، تهران: چشمه.
 
Cooper, David (1999). Existentialism: A Reconstruction, Oxford: Blackwell.
Evans, Stephen (2006). Kierkegaard on Faith and the Self, Waco: Bay lor University Press.
Fretz, Leo (1992). Individuality in Sartre’s philosophy, Cambridge: Cambridge University Press.
Kierkegaard, Soren (2006). Fear and Trembling, Cambridge: Cambridge University Press.
Matin, Kamran (2010). “Decoding Political Islam: Uneven and Combined Development and Ali Shariati's Political Thought”, in International Relations and non-Western Thought: Imperialism, Colonialism, and Investigations of Global Modernity, ed. Robbie Shilliam, London: Routledg.
O’Hara, Shelley (2004). Kierkegaard within your Grasp, Boston: Wiley Publishing, Inc.
Rebughin, Paola (2014). “Subject, Subjectivity, Subjectivation”, ISA, (Editorial Arrangement of sociopedia.isa), from: http:// joaobiehl.net/wp-content/ uploads/ 2009/ 09/subj2.pdf.
‌Sartre, Jean-Paul (1966). Being and Nothingness, trans. Hazel E. Barres, New York: Washington Square Press.
Sartre, Jean-Paul (1967). Baudelaire, trans. Martin Turnell, New York: New Directions.
Sartre, Jean-Paul (2004). Critique of Dialectical Reason, Vol.1, Trans. Allen Sheridan-Smith, London: Verso.
 
[In Persian]
AbdulKarimi, Bijan (2014). Shariati va Tafakore Ayande Ma (Shariati and our future Thought), Tehran: Naghde farhang.
Hosseini Dashtbayaz, Seyed Mehrdad (2016). Jabr va Ekhtiare Shariati va existansialism Sartre (Shariati's determinism and free will and Sartre's existentialism), Mashhad: Ostad.
Jaspers, Karl (2013). Falsafe Existans (Philosophy of Existence), trans. Leila Roustayi, Tehran: Parse.
Jaspers, Karl (2014). Mas'aleye Taghsir (The Problem of Blame), trans. Farida Farnodfar and Amir Nasri, Tehran: Cheshme.
Miri, Seyed Javad (2016). Shariati and Heidegger, Tehran: Naghde farhang.
Miri, Seyed Javad (2017). Azadi va Tarikh (Freedom and history), Tehran: Naghde farhang.
Nemati, Mehrangiz (2014). A human in search of the concept of human: examining the existentialist components of Ali Shariati's religious thought with a comment on the thought of Kier Kagure and Sartre, Tehran: Avai Andishe.
Qaneirad, Mohammad Amin (2018). Tabarshenasie Aghlaniate Modern: Ghera'ati Post-Modern az Andishe Shariati (Genealogy of modern rationality: a post-modern review of Shariati's thoughts), Tehran: Naghde farhang.
Rahnama, Ali (2004), Mosalmani dar Jostojuye Nakojaabad (An Islamic Utopian: A Political Biography of Ali Shariati), trans. Kiyomarth Qarqlou, Tehran: Game no.
Sartre, Jean-Paul (1965). Rahhaye Azadi (The Ways of Freedom), trans. Inayatullah Shakibapour, Tehran: Farrokhi.
Sartre, Jean-Paul (1997). Existansialism va Esalate Bashar (Existentialism and Human Authenticity), trans. Mustafa Rahimi, Tehran: Niluofar.
Sartre, Jean-Paul (2014). Mordehaye Bi Kafno Dafn (Shroudless Dead and Burial), trans. Sediq Azar, Tehran: Jami.
Shariati, Ali (1982a). Tarikh Tamadon 1 (History of Civilization 1), collection of works 11, Tehran: Aghah.
Shariati, Ali (1982b). Ensane Bikhod (Selfless Human), collection of works 25, Tehran: Qalam.
Shariati, Ali (1978). Khodsazie Enghelabi (Revolutionary Self-Building), Collection of Works 2, Tehran: Elham.
Shariati, Ali (1983). Ensan (Human), collection of works 24, Tehran: Elham.
Shariati, Ali (1989). Tarikh va Shenakhte Adyan 1 (History and Knowledge of Religions 1), Collection of Works 14, Tehran: Sahami Enteshar.
Shariati, Ali (1996). Eslamshenasi 1 (Islamology 1), collection of works 16, Tehran: Qalam.
Shariati, Ali (2001). Hussein varese Adam (Hussein is the heir of Adam), collection of works 19, Tehran: Qalam.
Shariati, Ali (2006). Ba Mokhatabhaye Ashena (With Familiar Audiences), collection of works 1, Tehran: Chapakhsh.
Shariati, Ali (2009). Hobut dar Kavir (Landing in the desert), collection of works 13, Tehran: Chapakhsh.
Shariati, Ali (2010). Bazgasht (Coming back), collection of works 4, Tehran: Elham.
Shariati, Ali (2012). Mi'ad Ba Ibrahim (Meeting with Abraham), collection of works 29, Tehran: Didar.
Wahl, Jean-Andre (1993). Padidarshenasi va Falsafehaye Hast buodan (Phenomenology and Philosophies of existence), trans. Yahya Mahdavi, Tehran: Kharazmi.
Warnock, Mary (2007). Akhlagh va Existansialism (Ethics and Existentialism), trans. Masoud Olia, Tehran: Ghoghnoos.