نسبت حکمت و شریعت در فلسفه سینوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار پژوهش گاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده
مواجهۀ فلسفه با دین به‌عنوان یک مسئله در تاریخ فلسفه و حکمت اسلامی سابقۀ طولانی دارد،جهان اسلام با دو رویکرد متفاوت در این مساله مواجه بوده است؛ برخی قائل به تقابل بوده و گروهی در صدد تلائم و سازگاری بین حکمت و شریعت بوده‌اند. جریان اخیر که با کندی و فارابی آغاز می‌شود، در فلسفۀ ابن‌سینا با شدت و جدیت بیشتر استمرار می‌یابد و در حکمت متعالیه صدرایی به اوج می‌رسد.
مساله پژوهش، چگونگی استمرار این فرایند در فلسفه سینوی و تاثیرگذاری آن در فلسفه اسلامی است، مواجهه ابن سینا با مساله نسبت دین و فلسفه چگونه بوده است؟ یافته ها:1) اثبات عدم ناسازگاری و عدم تنافی بین حکمت و دین؛2) ابتناء حکمت بر دین (محدودیت حکمت /عقل و گسترۀ نامحدود دین) -3) تغییر ساختار و محتوای حکمت بر اساس مبانی دینی و اعتقادی (اسلام).

نتیجه: به نظر می‌رسد اسلامی‌سازی و بومی‌سازی فلسفه در ساختار و محتوا، مسئلۀ محوری ابن سینا بوده است. لذا رویکرد ابن‌سینا در فرایند جمع و تقریب بین حکمت و شریعت، دین‌محور است و بر اصالت دین مبتنی است؛ و فلسفه در هر دو شاخۀ نظری و عملی تابع دین است و مشروعیّت خود را از دین به دست می‌آورد.

کلیدواژه‌ها


  • فهرست منابع:

    • ابن‌سینا، حسین بن عبداللّه (1363). الهیات شفا. به تصحیح دکتر ابراهیم مذکور، تهران: انتشارات ناصرخسرو.
    • همو (1375ه. ق)، مدخل منطق شفا. تصدیر و مراجعه الدکتور ابراهیم مدکور، تحقیق الدکتور ابوالعلا عفیفی، قاهرة، المطبعة الامیریة.
    • همو (1993). الاشارات و التنبیهات. سلیمان دنیا، بیروت: مؤسسۀ النعمان.
    • همو (1908). مجموعه رسائل: عیون الحکمه. مصر: مطبعة الهندیة بالموسکی.
    • همو (1908). مجموعه رسائل: فی اقسام العلوم العقلیه. مصر: مطبعة الهندیة بالموسکی.
    • همو (1315). دانشنامۀ علائی یا حکمت بوعلی. تصحیح و تحشیۀ احمد خراسانی، تهران: چاپخانۀ مرکزی.
    • همو (2017). منطق‌المشرقیین. هنداوی، آمریکا.
    • ابن‌رشد، محمّد ابن احمد ( 1978). تهافت التهافت، بیروت: دارالفکر.
    • همو (1997). فصل المقال فی تقریر مابین الشریعة و الحکمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلی و حدود التاویل (الدین و المجتمع). اشراف محمّد عابد الجابری، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
    • سهروردی، شهاب‎الدّین یحیی (1372). مجموعه مصنّفات، ج3، روزی با جماعت صوفیان، تصحیح و مقدّمۀ هانری کربن، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    • کندی، ابویوسف اسحق (1950). رسائل فلسفی. تحقیق محمّد عبدالهادی ابوریده، قاهره.

    منابع دست دوم:

    • ارسطو (1377)؛ متافیزیک(مابعدالطبیعه)، مترجم: شرف‌الدین خراسانی، تهران: حکمت.
    • پیرونه، فابین (1387)؛ »اهمیت کتاب الجمع فارابی و مقاصد سیاسی آن». نک: لاوسن، تد(1387)؛ عقل و الهام در اسلام،
    • شریف، محمّدمیان (1389). تاریخ فلسفۀ اسلامی. تهران: نشر دانشگاهی.
    • فضل‌الرّحمن (1389). ابن‌سینا. ترجمة علی شریعتمداری. نک: محمد میان شریف(1389)، تاریخ فلسفۀ اسلامی. تهران: نشر دانشگاهی.
    • صافحیان، محمّد (1380). «فلسفه و دین از دیدگاه ابن‌رشد»، مجلۀ معرفت، شمارۀ 2.
    • کربن، هانری (1389). ابن‌سینا و تمثیل عرفانی. ترجمۀ انشاء الله رحمتی، تهران: نشر سوفیا.
    • همو (1369). فلسفۀ ایرانی، فلسفۀ تطبیقی. ترجمۀ سیّدجواد طباطبایی، تهران: انتشارات توس.
    • کرمر، جوئل. ل (1379). فلسفه در عصر رنسانس اسلامی. ترجمۀ سعید حنایی کاشانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
    • کدیور، محسن (1387). «ابن‌سینا و طبقه‌بندی حکمت». مجلۀ جاویدان خرد، صص 35-139.
    • کمالی‌زاده، طاهره، کمالی‌زاده، محمد(1402). «انسان کامل از دیدگاه فارابی و سهروردی، بررسی نظریه «حاکم آرمانی» و« قطب »»، پژوهشهای کلامی و فلسفی،ش4 ص135-162
    • لاوسن، تد(1387)؛ عقل و الهام در اسلام، مجموعه مقالات جشن‌نامه هرمان لندولت، تهران: انتشارات حکمت
    • Bertolacci .Amos (2011)." On the Latin Reception of Avicenna’s Metaphysics beforeAlbertus Magnus": An Attempt at Periodization, In Dag Nikolaus Hasse & Amos Bertolacci (eds.), The Arabic, Hebrew and Latin Reception of Avicenna's Metaphysics. De Gruyter. pp. 197-224
    • Dimitri, ( 2002), “The Heritage of Avicenna: The Golden Age of Arabic Philosophy, 1000 ‑ ca. 1350,” Edited by Janssens and Daniel de smet pages 81-97
    • ----------(2016)-Ibn Sina [Avicenna],First published Thu Sep 15, 2016, Stanford Encyclopedia of Philosophy
    • Goichon. A. M.(1969). "The Philosophy of Avicenna and its Influence on Medieval Europe "Delhi: Motilal Banarsidass
    • Hasse. N (2008),"Influence of Arabic and Islamic Philosophy on theLatin west",Stanford Encyclopedia of Philosophy.
    • Nasr Seyyed Hossein (2006). Islamic Philosophy from Its Origin to the Present By, state of University of New York press.
    • Wisnovsky Robert (2004) "ONE ASPECT OF THE AVICENNIAN TURN IN SUNNI THEOLOGY", Arabic Sciences and Philosophy 14 pp. 65-100.
    • Wisnovsky Robert (2003), Avicenna's Metaphysics in Context, New York Cornel University Press.