اراده الهی در اندیشه ویلیام اُکام و رنه دکارت؛ گذار از قرون وسطی به دوره مدرن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیارفلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری فلسفه گرایش فلسفه یونان و قرون وسطی دانشگاه علامه طباطبائی

چکیده
مفهوم «اراده الهی» یکی از مسائل بنیادی در الهیات مسیحی و فلسفه غرب به شمار می‌رود. ویلیام اُکام در چارچوب سنت اسکولاستیک متأخر با تأکید بر قدرت مطلقه خداوند و از رهگذر طرح دیدگاه‌های چون نام‌انگاری، بر تقدم اراده بر عقل و اخلاق تأکید کرد. رنه دکارت، در آغاز فلسفه جدید، اراده الهی را نه‌تنها سرچشمه حقایق ازلی، بلکه ضامن اعتبار معرفت بشری قلمداد کرد. پرسش محوری این پژوهش آن است که آیا برداشت دکارت از اراده الهی، گسستی بنیادین از سنت قرون وسطی محسوب می‌شود یا تداوم اندیشه اُکامی و سنت قرون وسطایی است؟ این مقاله با رویکرد تحلیلی ـ تطبیقی و در چارچوب شناخت نظری ـ مفهومی از خداوند با تکیه بر مفهوم «اراده‌باوری»، آراء اُکام و دکارت را در چهار محور بررسی می‌کند: نسبت عقل و اراده الهی، جایگاه حقایق ازلی، خاستگاه و منشأ اخلاق و پیامدهای معرفت‌شناختی آنها. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که گرچه دکارت صورت‌بندی جدیدی از اراده الهی ارائه می‌دهد، اما از نظر مبانی در امتداد سنت فکری اُکامی قرار می‌گیرد. به بیان دیگر، دکارت اراده‌باوری اسکولاستیک را از سطحی صرفاً الهیاتی به سطحی معرفت‌شناختی و ریاضی‌وار ارتقا می‌دهد. این پژوهش، ضمن مقایسه و تبیین دیدگاه‌های این دو فیلسوف دربارۀ اراده الهی، بر استمرار پنهان اندیشه‌های الهیاتی قرون وسطی در فلسفه جدید تأکید می‌ورزد.

کلیدواژه‌ها


ایلخانی، محمد (1382). تاریخ فلسفه در قرون وسطی و رنسانس، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
بریه، امیل (1377). تاریخ فلسفه قرون وسطی و دورۀ تجدد، ترجمۀ: یحیی مهدوی، تهران: انتشارات خوارزمی.
حاتم‌پوری، کسری؛ و اسدی، محمدرضا (1395). «فضیلت، علم و سعادت مبنای اخلاق دکارت»، حکمت و فلسفه، سال 12، شماره 3، صص 41-60.
دکارت، رنه (1376). فلسفه دکارت، ترجمۀ: منوچهر صانعی دره‌بیدی، تهران: انتشارات بین‌المللی هدی.
دکارت، رنه (1381). تأملات در فلسفه اولی، ترجمۀ: احمد احمدی، چاپ سوم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
دکارت، رنه (1384). اعتراضات و پاسخها، ترجمه و توضیح: علی افضلی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
ژیلسون، اتین (1380). نقد تفکر فلسفی غرب (از قرون وسطی تا اوایل قرن حاضر)، ترجمۀ: احمد احمدی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
ژیلسون، اتین (1388). خدا و فلسفه (تحول مفهوم خدا در تاریخ فلسفۀ غرب)، ترجمۀ: شهرام پازوکی، چاپ دوم، تهران: حقیقت.
ژیلسون، اتین (1395). تاریخ فلسفۀ مسیحی در قرون وسطی، ترجمۀ: رضا گندمی نصرآبادی، چاپ دوم، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
ساو، روث ال. (1378). فلسفه غرب 7: ویلیام آو آکام، ترجمۀ: خشایار دیهیمی، تهران: نشرکوچک.
سیف، سید مسعود (1392). «خدا در فلسفه دکارت»، پژوهش‌های علم و دین، سال 4، شماره 1، صص 78-61.
عروتی موفق، اکبر؛ و اسدی، ابوالقاسم (1399). «عقل و ارادة الهی و نسبت بین آن دو از نظر ابن‌سینا و دکارت»، آینه معرفت، سال 20، شماره 64، صص 21-40.
فروغی، محمدعلی (1381). سیرحکمت در اروپا، تهران: انتشارات زوّار.
کاپلستون، فردریک چارلز (1380). تاریخ فلسفه (جلد چهارم): از دکارت تا لایب‌نیتس، ترجمۀ: غلامرضا اعوانی، تهران: انتشارات سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کاپلستون، فردریک چارلز (1388). تاریخ فلسفه (جلد سوم): فلسفۀ اواخر قرون وسطا و دورۀ رنسانس از اوکام تا سوئارس، ترجمۀ: ابراهیم دادجو، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کاتینگم، جان (1392). دکارت، ترجمة سید مصطفی شهرآیینی، تهران: نشر نی.
کورتنی موری، جان. (1381). «مسئلۀ خدا در شورای نیقیه»، فرهنگ، ترجمۀ: هدایت علوی‌تبار، شماره 41 و 42. صص 195-227.
گلچینی، حسین. (1386). «نسبت اراده به عقل در فلسفه دکارت»، فلسفه تحلیلی (پژوهش‌های فلسفی)، دوره 4، شماره 12، صص 161-180.
گیلسپی، مایکل آلن (1398). ریشه‌های الهیاتی مدرنیته، ترجمۀ: زانیار ابراهیمی، تهران: پگاه روزگار نو.
مجتهدی، کریم (1382). دکارت و فلسفة او، تهران: امیرکبیر.
 
Ockham, William (1964). Philosophical Writings: A Selection, Translated with an Introduction by: Philotheus Boehner, Fifth Printing, Indianapolis: The Bobbs-Merrill.
Descartes, Rene (1970). Philosophical Letters, Translated and Edited by Anthony Kenny, Oxford: Clarendon Press.
Leff, Gordon (1975). William of Ockham: The Metamorphosis of Scholastic Discourse, Manchester: Manchester University Press.
Maurer, Armand Augustine (1999). The Philosophy of William of Ockham, In the Light of Its Principles, Toronto: Pontifical Institute of Mediaeval Studies.