برهان شرط‌بندی پاسکال در بوته نقد: بررسی ابعاد معرفت‌شناختی، اخلاقی و متافیزیکی در فلسفه دین

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده

دانشجوی کارشناسی فلسفه، گروه فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

چکیده
چکیده

برهان شرط‌بندی پاسکال از استدلال‌های شاخص در فلسفه دین است که با تکیه بر محاسبه عقلانی سود و زیان، باور به خدا را به‌عنوان گزینه‌ای موجه معرفی می‌کند. مبنای آن بر این فرض استوار است که حتی با احتمال اندک وجود خدا، باور به او از منظر منفعت نهایی، معقول‌ترین راهبرد است؛ زیرا سود احتمالی آن نامتناهی و زیان عدم باور، سنگین و جبران‌ناپذیر خواهد بود. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی‌ـ‌مفهومی و ارزیابی انتقادی، ظرفیت‌ها و محدودیت‌های این برهان را در سه بُعد معرفت‌شناختی، اخلاقی و متافیزیکی بررسی می‌کند. در بُعد معرفت‌شناختی، تمایز میان باور و ایمان نشان می‌دهد که پاداش اخروی بر ایمان مترتب است، نه بر باور، و باور نیز به‌مثابه حالت ذهنی، امری غیراختیاری است و نمی‌تواند صرفاً بر مبنای محاسبه سود شکل گیرد. از منظر اخلاقی، پذیرش دین بر پایه مصلحت‌جویی می‌تواند به بی‌صداقتی و ریا بینجامد. در بُعد متافیزیکی نیز مسئله خدایان متعدد و تنوع ادیان، اعتبار این برهان را مخدوش می‌سازد. نتیجه آنکه برهان شرط‌بندی پاسکال بیش از آنکه اقناع‌کننده نامؤمنان باشد، نقش تقویتی برای باورهای پیشین دارد و به‌عنوان مبنای شکل‌گیری باور دینی کفایت لازم را ندارد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم (۱۳۹۶). ترجمۀ: مهدی فولادوند، تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
کتاب مقدس (عهد جدید) (2021).
براون، کالین (۱۳۸۴). فلسفه و ایمان مسیحی، ترجمۀ: طاطه‌وس میکائیلیان، تهران: انتشارات علمی‌ـ‌فرهنگی.
بریه، امیل (۱۳۹۳). تاریخ فلسفه قرن هفدهم، ترجمۀ: اسماعیل سعادت، تهران: نشر هرمس.
پامر، مایکل (۱۳۹۳). درباره خدا، ترجمۀ: نعیمه پورمحمدی، تهران: انتشارات علمی‌ـ‌فرهنگی.
خسروی‌ فارسانی، ح.؛ و اکبری، س. (۱۳۸۴). «بررسی انتقادی استدلال شرط‌بندی پاسکال در اثبات وجود خدا». مجله اندیشه دینی، ۲(۴)، صص ۷۵۹۴.
سالاری، زینب (۱۴۰۰). شرط‌بندی بر وجود خدا: نگاهی معرفت‌شناختی به برهان‌های عملی خداباوری، تهران: نشر طه.
سعیدی، مهدی؛ و زادی‌یوسفی، یعقوب (۱۳۹۴). «اشکال خدایان متعدد و شرط‌بندی پاسکال». فصلنامه فلسفه دین، ۴(پاییز و زمستان)، صص ۴۳۶۶.
سوبر، الیوت (۱۴۰۲). مسائل اصلی فلسفه. ترجمۀ:  رضا یعقوبی، تهران: نشر کرگدن.
شکرالهی، ع. (۱۳۹۰). «بررسی تطبیقی اصل برائت و برهان شرط‌بندی پاسکال». فصلنامه پژوهش‌های فلسفی، ۹(۳)، صص ۴۵۶۲.
شهرآیینی، م.؛ و رئیسی، ف. (۱۴۰۳). «بازخوانی شرط‌بندی پاسکال در بستر الهیاتی خاص آن (سنت آگوستینی ـ یانسنسی)». جستارهای فلسفه دین، ۱۳(۱)، صص ۴۵۶۸.
شیخ صدوق. ‏(۱۳۹۸ق).‏ التوحید، قم: جامعه المدرّسین.‏
کونگ، هانس (۱۴۰۰). خدا در اندیشه فیلسوفان غرب، ج. 1، ترجمۀ: حسن قنبری، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
مجلسی، محمدباقر ‏(۱۴۰۳).‏ بحار الأنوار، ج. 10، بیروت: مؤسسه الوفاء.‏
مروارید، مهدی؛ و مهدوی‌مهر، حامد (۱۳۹۷). «بررسی تمایز ماهوی برهان شرط‌بندی پاسکال» و «حدیث محاجّه امام صادق(ع) و ابن‌أبی‌العوجاء». فصلنامه جستارهای فلسفه دین، ۱۱(۲)، صص ۶۳۸۸.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۲). رابطه علم و دین، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
ناصری، م. (۱۳۹۰). «درآمدی معرفت‌شناختی بر نقد برهان شرط‌بندی پاسکال». پژوهشنامه فلسفه دین، ۶(۱)، صص ۵۵۷۴.
واربرتون، نایجل (۱۴۰۱). تاریخچه فلسفه، ترجمۀ: مریم تقدیسی، تهران: نشر ققنوس.
 
Alston, W. P. (1996). Perceiving God: The Epistemology of Religious Experience, Ithaca, NY: Cornell University Press.
Audi, R. (2011). Epistemology: A Contemporary Introduction to the Theory of Knowledge, 3rd edition, Routledge.
Benton, M. A. (2018). “Pragmatic Encroachment and Theistic Knowledge”, in: M. A. Benton, J. Hawthorne, & D. Rabinowitz (Eds.), Knowledge, Belief, and God: New Insights in Religious Epistemology, pp. 267–290, Oxford University Press.
Bishop, J. (2007). Believing by Faith: An Essay in the Epistemology and Ethics of Religious Belief, Oxford: Oxford University Press.
Hájek, A. (2022). “Pascal’s wager”, in: E. N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2022 ed.), Stanford University:
Jordan, J. (2006). Pascal’s Wager: Pragmatic Arguments and Belief in God, Oxford University Press.
Mackie, J. L. (1982). The Miracle of Theism: Arguments for and Against the Existence of God, Clarendon Press.
Mesbah Yazdi, Mohammad-Taqi (2013). The Relationship between Science and Religion, Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]
Naseri, M. (2011). “An Epistemological Introduction to the Critique of Pascal’s Wager”, Journal of Religious Philosophy Studies, 6(1), pp. 55–74. [In Persian]
Pascal, B. (1995). Pensées, trans. by: A. J. Krailsheimer, Penguin Classics. (Original work published 1670).
Pasternack, L. (2012). “The Many Gods Objection to Pascal’s Wager: A Decision-Theoretic Response”, International Journal for Philosophy of Religion, 71(2), pp. 123–140.
Plantinga, A. (2000). Warranted Christian Belief, Oxford: Oxford University Press.
Saeidi, Mehdi., & Zadi-Yousefi, Yaghoub (2015). “The Objection of Many Gods and Pascal’s Wager”, Journal of Philosophy of Religion, 4 (Autumn and Winter), pp. 43–66. [In Persian]
Warman, J., & Efird, D. (2021). “After Pascal’s Wager: On Religious Belief, Regulated and Rationally Held”, International Journal for Philosophy of Religion, 90(1), pp. 61–78. https://doi.org/10.1007/s11153-021-09790-2.
Zagzebski, L. T. (1996). Virtues of the Mind: An Inquiry into the Nature of Virtue and the Ethical Foundations of Knowledge, Cambridge University Press.