اختر الهیات: تحلیل نسبت حیات بیرون زمینی با برتری انسان در نظام آفرینش

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم،‌ ایران

چکیده
این پژوهش به بررسی این پرسش می‌پردازد که آیا پذیرش موجودات هوشمند غیرزمینی با باور به انسان به‌عنوان «اشرف مخلوقات» ناسازگار است؟ ابتدا نشان داده می‌شود که قرآن کریم در این‌باره تصریحی ندارد، اما گشودگی تفسیری آن امکان خوانش‌های متنوع فلسفی، عرفانی و کلامی را فراهم می‌کند. سپس با تکیه بر استدلال‌های فلسفی، از جمله نظریه صدور، کثرت مراتب وجود و اصل سنخیت علت و معلول، استدلال می‌شود که آفرینش جهان‌های متعدد و اشکال گوناگون حیات نه‌تنها ممکن، بلکه مقتضای نظام هستی است. از منظر عرفانی نیز با توجه به تجلی اسم «الحیّ» و دیگر اسماء الهی، حیات نمی‌تواند به انسان زمینی محدود باشد و باید در عوالم مختلف ظهور یابد. در ادامه، برخی آیات و روایات مربوط به کثرت عوالم و موجودات آگاه، به‌عنوان قرینه‌هایی بر امکان حیات فرازمینی بررسی می‌شوند. بخش دیگری از پژوهش به اختلاف دیدگاه‌ها درباره اشرف مخلوقات بودن انسان یا فرشتگان اختصاص دارد و نشان می‌دهد که برتری مطلق انسان مستند به نص قطعی نیست، بلکه بیشتر برداشتی فلسفی ـ کلامی است. در نهایت نتیجه گرفته می‌شود که اگر موجودات فرازمینی دارای عقل، اراده و توانایی اخلاقی باشند، وجود آنان نه‌تنها با کرامت انسانی تعارضی ندارد، بلکه می‌تواند افق‌های تازه‌ای در الهیات اسلامی بگشاید.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
آملی، سید حیدر بن علی (۱۴۲۲ق). التفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم، قم: مؤسسة الثقافة الإسلامیة.
ابن بابویه، محمد بن علی (۱۳۶۲ق.). الخصال، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، قم: جامعه‌ مدرسین.
ابن بابویه، محمد بن علی (1978). التوحید، قم: منشورات جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
ابن رشد، محمد بن احمد (۱۹۹۳). تهافت التهافت، تصحیح: محمد یاسین عریبی، بیروت: دارالفکر اللبنانی.
ابن رشد، محمد بن احمد (۱۳۸۷). تهافت التهافت، ترجمۀ: حسن فتحی، تهران: حکمت.
ابن‌عاشور، محمد طاهر. (۲۰۰۰). التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
الآلوسی، ابوالثناء شهاب‌الدین محمود (1415ق.). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
انصاریان، حسین (1382). شرح دعای کمیل، قم: دارالعرفان.
رازی، فخرالدین (1420ق.). مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
راوندی، قطب‌الدین سعید بن هبة‌الله (1409ق.).  قصص الأنبیاء، تصحیح: غلامرضا عرفانیان، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
شیرازی، صدرالدین محمد (1366). تفسیر القرآن الکریم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
الصفار، محمد بن الحسن (1404ق.). بصائر الدرجات، تصحیح و تعلیق: حاج میرزا حسن کوچه‌باغی، قم: مکتبة آیة الله العظمى المرعشی النجفی.
طنطاوی، سید محمد (1997). التفسیر الوسیط، قاهره: دار نهضة مصر للطباعة و النشر و التوزیع.
طیب، سید عبدالحسین (1378). أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات اسلام.
عزیزی، مصطفی (1389). انسان‌شناسی، قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، دفتر نشر معارف.
فلسفی، محمد تقی (2002). آیةالکرسی: پیام آسمانی توحید، لاهور: مؤسسه مصباح‌القرآن تراست.
قمی، علی بن ابراهیم؛ و موسوی جزایری، طیب (1404ق.). تفسیر القمی، قم: مؤسسه دارالکتاب للطباعة و النشر.
مراغی، احمد مصطفی (1985). تفسیر المراغی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مطهری، مرتضی (1381). نظام حقوق زن در اسلام، تهران: انتشارات صدرا.
نسفی، عزیزالدین (1962). انسان کامل، تهران: کتابخانه طهوری.
 
Adamson, P. (2016). Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy without Any Gaps, Vol. 3, Oxford, UK: Oxford University Press.
Chittick, W. C. (2012). In Search of the Lost Heart: Explorations in Islamic Thought, Albany, NY: State University of New York Press.
Determann, J. M. (2020). Islam, Science Fiction and Extraterrestrial Life: The Culture of Astrobiology in the Muslim World, London: I.B. Tauris. doi:10.5040/9780755601288.
Haider, S.; Ansar, A.; & Naqvi, S. A. A. (2023). “Shīʿī Imāmī thought on existence, life, and extraterrestrials”. Theology and Science, 21(2), pp. 261–272.
Haught, J. F. (2001). “Theology after Contact: Religion and Extraterrestrial Intelligent Life”, Annals of the New York Academy of Sciences, 950(1), pp. 189-196.
Iqbal, M. (2018). “Islamic Theology Meets ETI”, in: Astrotheology: Science and Theology Meet Extraterrestrial Life, ed. by: Ted Peters, Eugene: Cascade Books.
Ishraq, A.; & Qin, M. (2019). “On the Relation of City and Soul in Plato and Alfarabi”, Journal of Arts and Humanities, vol. 8, no. 2, pp. 27–34.
Malik, S. A.; & Determann, J. M. (Eds.) (2024). Islamic Theology and Extraterrestrial Life: New Frontiers in Science and Religion, I. B. Tauris.
Peters, T.; et al. (2018). Astrotheology: Science and Theology Meet Extraterrestrial Life, Eugene, OR: Wipf and Stock Publishers.
Qayṣarī, Dāwūd ibn Maḥmūd (2020). The Horizons of Being: The Metaphysics of Ibn al-Arabī in the Muqaddimat al-Qayṣarī, trans. by: Mukhtar Ali, Louisville, KY: Fons Vitae.
Robertson, D. G. (2016). UFOs, Conspiracy Theories and the New Age: Millennial Conspiracism (Bloomsbury Advances in Religious Studies), London/ New York: Bloomsbury Academic.
Traphagan, J. W. (2014). Extraterrestrial Intelligence and Human Imagination: SETI at the Intersection of Science, Religion, and Culture (Space and Society Series), Cham, Switzerland: Springer International Publishing.