امکان یا امتناع وحی در الهیات دئیستی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای تخصصی تصوف و عرفان اسلامی دانشگاه سمنان، مدرس دانشگاه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

چکیده
این پژوهش با روش تحلیلی-انتقادی و با تأکید بر دو رهیافت درونی و بیرونی، به بررسی امکان وحی در الهیات دئیستی می‌پردازد. دئیسم با تأکید انحصاری بر عقل طبیعی و نفی مطلق مداخله الهی، اصل وحی را به طور کلی رد می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد این موضع‌گیری متکی بر سه پیشفرض نادرست است: محدودیت قدرت ارتباطی خداوند، تعارض ذاتی عقل و وحی، و تقلیل وحی به نقض قوانین طبیعت. این مبانی نامعتبر به چهار آپوریای درونی منجر می‌شود: الهیاتی (خدای منفعل)، معرفت‌شناختی (ناتوانی عقل در حل اختلافات بنیادین)، اخلاقی (نسبی‌گرایی ارزشی) و انسان‌شناختی (عدم تبیین خاستگاه عقلانیت بشری). در مقابل، الگوی «ارتباط حکیمانه» در الهیات وحیانی، رابطه‌ای سیال و منسجم بین خدا و جهان ترسیم می‌کند. نتیجه آنکه نفی مطلق وحی در دئیسم ناموجه است و پذیرش «وحی عمومی» (شامل فطرت، شهودهای اخلاقی همگانی و تجارب معنوی) می‌تواند به تکامل درونی این الهیات بینجامد. نوآوری پژوهش در کشف نظام‌مند تناقض‌های درونی دئیسم و ارائه الگوی بدیل برای سازگاری عقل و وحی است.

کلیدواژه‌ها


ابن‌تیمیه (1417). درء تعارض العقل و النقل او موافقه صحیح المنقول لصریح المعقول، بیروت (لبنان): دارالکتب العلمیه.
بروک، جان هدلی (1381). «الهیات طبیعی»، نامه علم و دین، ترجمۀ: فرشاد فرشته صنیعی، شماره 21-17، صص 39- 58.
ریتر، یوآخیم، و همکاران (1391). فرهنگ‌نامه تاریخی مفاهیم فلسفه، ج. 2، الهیات، ترجمۀ: محمدرضا بهشتی و بهمن پازوکی، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
صدر‌الدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1981). الحکمة المتعالیه فی الاسفار الاربعه الکمالیه، ج. 6، بیروت: دار احیاء التراث.
غزالی، محمد (1437). الاقتصاد فی الاعتقاد، بیروت: دارالمنهاج.
فارابی، ابونصر محمد بن احمد (1996). السیاسة المدنیه، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
قدردان قرامکلی، محمدحسن (1382). «فلسفه نیاز به دین و پیامبران از منظر عقلانی و فطری»، نشریه قبسات، سال هشتم، بهار، صص 141-170.
محمدی‌نیا، محمد؛ عبداللهی، محمدعلی؛ و صابری، حسین (1399). «گونه‌شناسی دئیسم در قرن هفدهم و هجدهم با تکیه بر طبقه‌بندی ساموئل کلارک»، تاریخ فلسفه، سال یازدهم، شماره دوم، صص 113- 136.
محمدی‌نیا، محمد؛ و مهرنیا، حسن (1401). «درآمدی بر مبادی الهیات دئیسم مدرن در فرانسه»، دوفصلنامه علمی پژوهش‌های مابعدالطبیعی، سال سوم، شماره ششم، پاییز و زمستان، صص 369- 398.
 
Beiser, F. C. (1996). The Sovereignty of Reason: The Defense of Rationality in the Early English Enlightenment, New Jersey: Princeton University Press.
Byrne, P. (1989). Natural Religion and the Nature of Religion: The Legacy of Deism, London and New York: Routledge.
Craig, William Lane (2008). Reasonable Faith: Christian Truth and Apologetics, 3rd Edition, Wheaton, IL: Crossway Books.
Dupré, L. (1999). “On the Intellectual Sources of Modern Atheism”, International Journal for Philosophy of Religion, [Online] 45(1), pp. 1-11.
Force, J. (1996). “Samuel Clarke's Four Categories of Deism, Isaac Newton, and the Bible”, in: Scepticism in the History of Philosophy, ed. by: Richard Popkin, pp. 53-75, London: Kluwer Academic Publishers.
Geivett, R. D. (2005). “David Hume and a Cumulative Case Argument”, in: In Defense of Natural Theology: A Post-Humean Assessment, ed. by: J. F. Sennett & D. Groothuis, pp. 297-329, Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press.
Gould, R. K. (2005). “Deism”, in: The Routledge Companion to Theism, ed. by: B.Taylor, pp. 462-464, New York and London: Continuum.
Hudson, W. (2016). The English Deists: Studies in Early Enlightenment, 2nd edition, Routledge, United Kingdom.
Kılıc, R. (2019). Modern Batı Modern Batı Düşüncesinde Vahiy, Ankara: Ötüken Yayınları.
Love, R.S. (2008). The Enlightenment, Westport: Greenwood Press.
Morais, H. M. (1932). “Deism in Revolutionary America (1763-89)”, International Journal of Ethics. 42(4), pp. 434-453.
Paine, T. (1892). The Complete Religious and Theological Works of Thomas Paine, ed. by: P. S. Foner, New York: Peter Eckler.
Paley, W. (2006). Natural Theology or Evidence of the Existence and Attributes of the Deity, Collected from the Appearances of Nature, ed. by: M. D. Eddy & D. Knight, Oxford: Oxford University Press.
Paul, E. (1967). The Encyclopedia of Philosophy, Vols. 1 & 2, New York: Pearson College.
Penelhum, T. (2005). “Hume’s Criticism’s of Natural Theology”, in: In Defense of Natural Theology: A Post-Humean Assessment, ed. by: J. F. Sennett & D. Groothuis, Downers Grove, pp: 21-41, Illinois: Intervarsity Press.
Plantinga, A. (1997). “Ad Hick”, Faith and Philosophy, 14(3), pp. 295–298.
Rowe, W. (1998). “Deism”, in: Routledge Encyclopedia of Philosophy, Edward Craig, 10 Volume, London: Routledge, 2038 -2042.
Schlesinger, G. N. (2010). “Miracles”, in: A Companion to Philosophy of Religion, C. Taliaferro, P. Draper, & P. L. Quinn, 2nd edition, pp. 398-404, Malden, MA: Wiley-Blackwell.
Spinoza, B. (2002). Spinoza: Complete Works, ed. by: M. L. Morgan, Cambridge: Hackett.
Wainwright, W. J. (2013). “Christianity”, in: The Routledge Companion to Theism, ed. by: C. Taliaferro, V. S. Harrison & S. Goetz, pp. 54-65. New York and London: Routledge.