تبیین و تحلیل دیدگاه فخرازی و ملاصدرا درباره آیه شریفه؛ فَأَیْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّه: بررسی تطبیقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای کلام اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 دانشیار دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز

چکیده
در آیات قرآن، معیت و همراهی خداوند با انسان با عبارت های مختلفی بیان شده است. از منظر اندیشوران دینی احادیثی همچون«کان الله و لم یکن معه شی و الان کما کان» چالش اساسی با مَعیت و همراهی همیشگی خداوند با مخلوقات دارد. به ادعای غالب متکلمان اسلامی هیچ رابطه ماهوی و وجودی بین حق و خلق برقرار نیست. چنان چه با بررسی در تفاسیر آنها از آیات ناظر بر معیت حق تعالی مشخص می‌شود که حق تعالی از نظر معیت علمی ‌بر تمامی ‌هستی احاطه دارد. در اندیشه متکلمان ارتباط معنا دار و موجه خدا با جهان هستی صرفا با دیدگاه مبتنی بر رابطه تباین وجودی معنا می‌یابد. از این حیث، فخررازی، اجماع اهل حکمت را بر این می‌داند که طبق این آیه شریفه خداوند معیت مکانی و زمانی با اشیاء ندارد و تأویل معیت مطرح در این آیه فقط به معیت و احاطه علمی‌ صحیح خواهد بود. ملاصدرا با اصول و مبانی خویش با نگاه عمیق تری به تفسیر و تحلیل آیات ناظر بر معیت الهی و خلق پرداخته است به گونه ای که برداشت های ایشان در میان تفاسیر متکلمین و فلاسفه اسلامی دیده نمی شود. نگاه ملاصدرا در زمینه ارتباط بین خدا و جهان، بیشتر نگاه عرفانی و بر مبنای معیت وجودی تحلیل شده است. از این منظر که تمامی موجودات غیر از خداوند در نظر وی، وجود ظلی دارند و فقط خداوند است که وجود مستقل دارد؛ ملاصدرا برخلاف سایر اندیشمندان دینی معیت خداوند را معیت مجهول الکنه تلقی می کند که فقط راسخان در علم به آن اطلاع دارند و این معیت در ذات حق دگرگونی و تقسیم و کثرتی را به دنبال ندارد. این تحقیق در تلاش است با رویکرد توصیفی، تحلیلی و تطبیقی آرای دو اندیشمند اسلامی را مورد بررسی قرار دهد و نتایج حاصل را در منصه ظهور بگذارد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن‌فارس، احمد بن فارس (1363). معجم مقاییس اللغه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
آلوسى، محمود بن عبدالله (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
باقلانی، ابوبکر (1407). تمهید الاوائل و تلخیص الدلایل، لبنان: مؤسسه الکتب الثقافیه.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418). أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
تفتازانی، سعد الدین (1409). شرح مقاصد، قم: الشریف الرضی.
جزایری، ابوبکر جابر (1416). ایسر التفاسیر لکلام العلى الکبیر، مدینه منوره: مکتبة العلوم و الحکم‏.
رازی، فخرالدین(1986). الاربعین فی الاصول الدین، قاهره: مکتبه الکلیات الازهریه.
رازی، فخرالدین (1411الف). المحصل، چاپ اول، قاهره: مکتبه دار التراث.
رازی، فخرالدین (1411ب). المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، قم: انتشارات بیدار.
رازی، فخرالدین (1420). تفسیر الکبیر، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
زحیلى، وهبه ‏(1411). التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج‏، دمشق: دارالفکر.
الشنقیطی، محمد امین.(1415). اضواء البیان فی ایضاح القرآن، بیروت: دارالفکر.
شهرستانی، عبدالکریم (1425). نهایه الاقدام فی العلم الکلام، بیروت: دارالکتب العلمیه.
شیخ بهایی، محمد بن حسن(1387) گزیده مفتاح الفلاح، تهران: جلوه کمال.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1340). رساله سه اصل، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1354). مبدا و معاد، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1360ب). اسرار الایات و انوار البینات، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1360الف). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1363). مفاتیح الغیب، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366). تفسیر قرآن کریم، قم: بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1383). شرح اصول الکافی صدرا، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
عبودیت، عبدالرسول (1388). درآمدی به نظام حکمت صدرایی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهی امام خمینی(ره).
غزالی، ابوحامد (1409). الاقتصاد فی الاعتقاد، بیروت: دارالکتب.
قمی، شیخ عباس (بی‌تا). کلیات مفاتیح الجنان، قم: سازمان اوقاف و امور خیریه.
قمی، قاضی سعید (1415). شرح توحید صدوق، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهری، مرتضی (1402). بیست گفتار، تهران: انتشارات صدرا.